Skansen w Zubrzycy Górnej z Babią Górą w tle

0
949
Drewniana pólka z fajansowymi kubkami i talerzami

Pod samą powałą leży sczerniała deska, ważną półką kiedyś będąca, bo na oscypki, sery, zioła a czasem i mięsa przeznaczona. 

Wszystko pochłonął czas … pozostał mrok, czarne ściany, okopcona powała i zapach dymu.

Babia góra widoczna zza lasów i zielonej łąki
Babia Góra – orawskie klimaty, zielone łąki cieszą oko aż do jesieni

Orawa z Babią – para znakomita

Górna Orawa to zielona i górska kraina Polski południowej rozciągająca się pomiędzy Tatrami Zachodnimi, a Beskidem Wysokim z dominującą sylwetką Babiej Góry.

Zasiedlona w XVI wieku przez dwie fale osadnicze – pasterzy wołoskich przepędzających swoje stada aż zza Karpat Wschodnich i rolników napływających od północy z Małopolski. Każdy z ludów przyniósł swoja kulturę i zwyczaje czego wynikiem jest ciekawy regionalny folklor.

lasy i góra za mgłami
Orawa – jak to „Baba” zmienna …

W klimat dawnych lat wprowadzą nas przewodnicy oprowadzający po Muzeum – Orawskim Parku Etnograficznym w Zubrzycy Górnej.

Szlachectwo za wiarę

Historia powstania Muzeum sama w sobie jest niezwykła. Wieki temu tereny dzisiejszego skansenu zamieszkiwała rodzina chłopów – Maniakowie. Za dobrą pracę i szerzenie katolicyzmu otrzymali w 1674 roku, aktem cesarza austriackiego, szlachectwo. Wtedy powstały pierwsze zabudowania, z upływem lat rozbudowywane – całość jako dwór przetrwała do obecnych czasów.

Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej potomkowie rodziny Moniaków, rodzeństwo Joanna z Lattyaków Wilczkowa i Sandor Lattyak (obydwoje bezpotomni), w trosce o zachowanie pamiątkowego domu, testamentem przepisali dwór Państwu Polskiemu. Warunkiem było zachowanie w dobrym staniu przekazanego dworku, trzech stodół i ponad 4 hektarowego parku. A także mieszkanie w dworze dla obojga aż do śmierci.

Starsze pokolenie okolicznych mieszkańców do dzisiaj pamięta, jak na niedzielną mszę szlachcianka Joanna zajeżdżała w karecie przed kościół w Zubrzycy i starannie rozkładając szaty usadowiała się w przynależnej do niej pierwszej ławce.

Po jej śmierci w 1951 roku, postanowiono stworzyć Park Etnograficzny, traktując jako zaczątek trwające na tym miejscu od ponad 300 lat zabudowania.

Sciana w starej chacie a na niej zawieszone obrazki ze świętmi
Orawa – wnętrze ‚”białej izby” w skansenie w Zubrzycy Górnej – obrazki świętych malowane na szkle

XVIII – wieczny lamus pod rękę ze współczesnym amfiteatrem

Lamus wita wchodzących od drogi głównej, a schodzącym zielonym szlakiem z gór  zza drzew wyłania się zielony balon – amfiteatr, w który w lipcu w czasie Święta Borówki można skosztować ( dosłownie i  w przenośni) orawskich smaków.

Lamus – budynek gospodarczy, w dawnych czasach służący do przechowywania cennych przedmiotów, gospodarczego czy zboża. Stojący w Zubrzyckim Parku był spichlerzem plebańskim, w którym składowano przyniesione przez okolicznych chłopów płody. W dzisiejszych czasach termin używany jest także w stosunku do pomieszczenia lub budynku służącego do przechowywania starych rzeczy (rupieciarnia). W przenośni – w stosunku do przestarzałych („nadających się do lamusa”) przedmiotów, określeń, zwyczajów.

 

Orawa - lamus, czyli magazyn jakbyśmy dzisiaj powiedzieli
Orawa – lamus – czyli magazyn i graciarnia w jednym

Izba dymem malowana

Teren Parku poszerzono o dalsze hektary, stawiając domy z całej Orawy, w których dzięki eksponatom przenosimy się lata wstecz. I to wbrew pozorom nie tak dawno, bowiem jedna z umieszczonych tu chłopskich chałup była zamieszkana jeszcze w latach 70-ych XX wieku.

„Czarna izba” będąca głównym jej pomieszczeniem, swoją nazwę zawdzięcza okopconym przez dym ścianom i sufitom. Palono w piecach, ale dymu nie odprowadzano kominem – pozostając w pomieszczeniu spełniał wiele funkcji: grzał, konserwował świerkowe belki pod sufitem, suszył zawieszone pod powałą zioła i mięsa.

W cieple olbrzymiego glinianego pieca grzali się ludzie i zwierzęta. W kącie wydzielano stajenny kąt dla jagniąt i cieląt – tak ratowano młody dobytek w czasie mroźnych zim. Podczas gdy człowiek kładąc futro na zapiecku grzał kości, pod piecem w kojcu przeczekiwały zimę króliki i drób.

Gliniana podłoga z siatką spękań powstałych od stóp pokoleń depczących wokół gliniano – kamiennego serca domu, opowiedziałaby zapewne wiele historii.

gliniany piec, na którym stoją naczynia do gotowania. Z tyłu pieca półka - zapiecek, na której można się wygrzewać, położyć się
Orawa – centrum domowe życia i ciepła: piec z zapieckiem
podłoga zrobiona z gliny
Orawa – gliniana podłoga udeptywana od ponad trzystu lat

Len cenniejszy niż żyto

Mamo, co bedymy sioć na zagonie popod okna, lyn cy zyto?

Takie pytanie zadawała w wigilijny wieczór córka, aby zgodnie z tradycją uzyskawszy odpowiedź „LYN”, zapewnić rodzinie pomyślne zbiory.

Bo len to nie tylko tkaniny, ale i bardzo cenny olej. Ten był NAPRAWDĘ tłoczony na zimno. Wyprodukowanie litra zajmowało mnóstwo czasu i dużej siły. Kraszono nim potrawy w czasie 6 tygodniowego postu przed Wielkanocą, który był przez Orawian ściśle przestrzegany.

len powiązany w snopek, położony w chacie pod ścianą
Orawa – wiązka lnu

Spilśnianie płótna – folowanie

Jesiennymi i zimowymi wieczorami gospodynie tkały w domowych warsztatach wełnę. Powstawała chropowata tkanina o rzadkim splocie. A potrzebne było sukno grubsze, ogrzewające ciało w mroźne dni. Dlatego wełnę poddawano „folowaniu”. Przez kilkanaście godzin polewano wełnę wrzącą wodą, jednocześnie ugniatając ją specjalnym drągiem. A dodatkowo jeszcze traktowano lodowatą wodą ze strumyka.

I powstała nowa tkanina, o jednolitej grubości i zwartej fakturze, ale znacznie mniejszym rozmiarze – skurczona o 60 %, czyli sfilcowana (sfolowała– używając staropolskiego zwrotu). Gotowa do szycia portek, sukien i ubranek dla dzieci.

Od małego bobasa niezła zaprawa dla skóry – sukno grube, szorstkie. DRAPIE, gdy go tylko dotykam. Brrr!

spodnieorawskie spodnie wykonane z wełny zawieszne na sznurku
Orawa – odzież noszona przez orawskich mężczyzn

Folusz – słowo może być przydatny do krzyżówek – to zarówno maszyna stosowana do filcowania, jak i pomieszczenie, w którym się znajdowała.

Nauka nie idzie w las – będę nosiła moją torbę filcową z większą świadomością, że powstała dzięki technice folowania. Bo w taki właśnie sposób do dnia dzisiejszego produkuje się filc.

 

fioletowa torba wykonana z sfilcowanej wełny - filcu
Orawa – torba z sfilcowanej tkaniny

Tajemny element łączący len, wełnę i gęsie pierze

Łączyła je jedno: panna na wydaniu. Nawet jeśli pochodziła z biednego domu, „wybierając się za mąż” dostawała wyprawę. Nie obeszło się bez czterech poduch i kołdry z pierza, wraz z „oblecem” i czterdziestoma metrami lnianej tkaniny.

Do tego fajansowy kubeczek i talerz do codziennego użytku i obrazek Św. Anny – patronki matek i małżeństw.

Jeśli rodzina była majętna, miejsce zamieszkania zmieniała także krowa przynależna do tej pory do rodziny panny.

pierzyny i poduszki bogato zdobione zawieszone na sznurze pod sufitem
Orawa – wyprawa orawskiej dziewczyny, w znacznej części wykonana własnoręcznie

Wyska, przedwysce i beśnizba

Orawska chałupa – nieważne bogatego czy biednego – drewnem stoi. Kryta gontem, z drzwiami wejściowymi w charakterystyczne słoneczko i małymi oknami. Małe, żeby zmniejszyć stratę ciepła, a poza tym szkło było drogie! Dlatego też mają liczne szprosy.

Obecnie  – budując domy – wracamy do dawnych czasów, wkładając w nasze okna szprosy, aby nadać im elegancki wygląd, a wtedy czynili to z oszczędności – wiadomo, stłuczony kawałek szyby to mniejszy koszt.

drewniana chata z małymi okienkami, zbudowana z bali. Przy oknach pomalowana na niebiesko.
Orawa – orawska chata połączona z oborą. Mieszkanie biedniejszego chłopa.

Wyska – pięterko, najczęściej bez okien, służyło jako magazyn. Bogatsi mieszkańcy Orawy mogli sobie jedynie pozwolić na prawdziwe okna na „wysce”. Przedwysce – balkonik okalający wyskę. Beśnizba (bez sień izba) – izba, po prawej stronie od wejścia, do której wchodzi się z głównej izby przez sień- stąd nazwa. Posiadanie takowej podnosiło prestiż gospodarzy.

Chata bogatszego chłopa wyróżnia się wyską,przed którą dumnie stało przedwysce, a prestiżu dodawała umiejscowiona po prawej stronie od wejścia beśnizba. Czasem była połączona z oborą lub stodołą jednym wejście, wtedy mszenie (uszczelnienie bali wiórem świerkowym) części mieszkalnej malowane było na niebiesko.

I w takim właśnie domu, jako nastolatek mieszkał Karol Wojtyła w 1938 roku.

 

drewniana orawska chata z balkonem co wskazuje że mieszkała w niej bogatsza, wiejska rodzina
Orawa – wyska i przedwysce wskazują, ze mieszkał tu bogatszy chłop – może pszczelarz albo właściciel młyna?
tablica na domu z informacją: tutaj w 1938 roku mieszkał papież Jan Paweł II
Orawa – dom, w który w czasach młodości mieszkał papież Jan Paweł II

Czołobitność drzwi

Dwór Moniaków – najbogatsza siedziba w całym skansenie. Obowiązkowo z czarną, ale także i białą izba „paradną” przeznaczoną dla gości i na świętowanie w ważniejsze dni.

Ogrzewaną z korytarza, z drewnianą podłogą i „pańskimi”meblami. Ściany bogato przyozdobione malowanymi na szkle obrazami, z których spoglądają opiekuńczo na dolę orawskiego ludu, święci.

A to Św. Mikołaj od wilków, gryzoni i dobrej sławy chroniący, a to Św.Wendelin pasterstwo mający w pieczy.

Święty Ambroży od miodu, a Święty Nepomucen od gradów i powodzi zasiewy strzegący. Nie mogło zabraknąć Świętego Floriana od pożaru dobytku chroniącego i Świętej Barbary od nieszczęść przy łamaniu kamienia w Babiej Górze, osłaniającej.

niskie drzwi w chaciezmuszające petenta do skłonu przed sołtysem
Orawa – niskie drzwi zmuszające petenta do skłonu przed sołtysem

Rodzina Moniaków pełniąca jednocześnie znaczącą we wsi funkcję sołtysa, chłopów przyjmowała w części „białej izby”.

I tutaj ustawiano ich od razu w odpowiedniej pozycji – drzwi prowadzące do „izby sołtysiej” były niższe niż normalne, dlatego też wchodzący musiał schylić się – obowiązkowy uniżony ukłon!-  zanim stanął przed obliczem sołtysa.

Orawa - domowy ołtarzyk - stół służył nie tylko do jedzenia.
Orawa – domowy ołtarzyk – stół służył nie tylko do jedzenia

Wszystko z pnia drewna 

Orawskie ule – ule  kłodowe – w wydrążonym pniu, przykryte daszkami z łupanych desek, spozierają zza niezwykłego płotu. Tyniorkibo o nich mowa- to cienkie, łupane z kloca drewna wzdłuż słojów sztachetki.

Następnie moczone i wyginane w charakterystyczny sposób – jakby przeplatane – mocowane bez użycia gwoździ, tworzą płot okalający pasiekę.

ule wykonane w pniu drzewa przykryte daszkiem z drewnianych gontów
Orawa – ule w pniu drzewa
tyniorki drewniany płot robiony bez użycia gwoździ .Moczony, wyginany w łuk i przeplatany wokół dwóch, głównych desek
Orawa – tyniorki -płot robiony bez użycia gwoździ

To tylko kilka z ciekawostek parku, który mnie zauroczył, a zwiedzanie skansenów nie jest moją pasją.

Zmienna Baba

W planie miałam wejście na Babią Górę, ale jak powszechnie wiadomo, kobieta zmienną jest.

Owinęła się od rana mgłami i chmurami i raz za razem brała prysznic. Stąd nastąpiła zmian planów, której jednak nie żałuję – przyjemnie spędzony dzień z historią w tle.

Muzeum - Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej

Zwiedzanie:

  • maj – wrzesień 8:30 – 17:00
  • październik – kwiecień 8:30 – 14:30
  • Zwiedzanie możliwe jest tylko z przewodnikiem ( w cenie biletu) i trwa od 1 do 2 godzin( w zależności od długości trasy.Ostatnie wejście godzinę przed zamknięciem.
  • Ceny biletów w zależności od wybranej trasy. Na przykład godzinne zwiedzanie starej części to wydatek 11 złotych.
  • Na stronie: www.orawa.eu znajdują się informacje o wydarzeniach. Latem w kościele MB Śnieżnej warto posłuchać koncertów lub wtopić się w orawski klimat podczas lipcowego Święta Borówki.
  • „Jak to ze lnem bywało” każda z nas  (nie tylko panna na wydaniu) może wyprodukować tkaninę, biorąc udział  w procesie obróbki lnu od słomy lnianej do włókna.

Pozostań w górskim klimacie i kliknij na poniższe linki, żeby więcej dowiedzieć się więcej o okolicy:

 Babia Góra zza płotu 
Okolice Babiej Góry – przydatne informacje                                                     

 

 

 

Otrzymuj powiadomienia o nowych wpisach!

Wypełnij formularz, zapisz się na listę, a otrzymasz regularnie informacje o nowych przepisach i relacjach z podróży!

Poprzedni artykułDolina Vratna w Małej Fatrze
Następny artykułJak nie przechowywać biżuterii? Tego unikaj!
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
Danuta Walter - Urych
Dana - Jawagabunda. Zapraszam Was do bloga z dojrzałym spojrzeniem na świat, w którym będziemy wspólnie smakować życie ( dosłownie i w przenośni) i odkrywać w sobie zainteresowania. To blog dla nas - którzy mimo posiadania wielu lat - nadal z pasją idą przez siebie.